Cari Hesap Nedir? Borç, Alacak ve Bakiye Kavramları
Cari hesap nedir, borç ve alacak hangi tarafta tutulur, bakiye nasıl hesaplanır? Esnaf ve KOBİ için üç kavramı örneklerle sade biçimde açıklıyoruz.
Oğuzhan Genç · Finans Uzmanı
Cari hesap nedir sorusunun en kısa cevabı şudur: Bir müşteri ya da tedarikçiyle aranızdaki tüm alışverişin, ödemenin ve borcun tek bir hesapta satır satır tutulmasıdır. Bu hesapta her hareket bir tarafa yazılır; gün sonunda iki taraf arasındaki fark, yani bakiye, kimin kime ne kadar borçlu olduğunu gösterir. Esnaf için cari hesap, veresiye defterinin düzenli, tarihli ve kontrol edilebilir hâlidir.
Bu yazıda üç temel kavramı ayrı ayrı ele alıyoruz: borç, alacak ve bakiye. Ardından bu üç kavramın günlük iş hayatında nasıl karıştırıldığını, nerede hata yapıldığını ve hesabın nasıl doğru tutulacağını örneklerle anlatıyoruz.
Cari Hesap Nedir ve Neden Tek Bir Hesapta Toplanır?
Bir bakkal dükkânını düşünün. Mahalleden Ali Bey her hafta ekmek, süt, peynir alıyor; bazen peşin ödüyor, bazen ay sonunda toplu ödeme yapıyor. Bir de dükkâna süt veren toptancı var; ona da haftalık ödeme yapıyorsunuz. İkisi de sizinle ticari ilişki içinde ama biri sizden alacaklı, diğeri sizden alacaklı değil, siz ona borçlusunuz.
İşte cari hesap, bu iki ilişkiyi ayrı ayrı sayfalarda tutmanızı sağlar. Ali Bey'in sayfasında onun size olan borcu birikir; toptancının sayfasında sizin ona olan borcunuz birikir. Her sayfanın bir adı, bir kodu ve bir bakiyesi vardır.
Cari hesap tutmanın üç pratik faydası vardır:
- Hangi müşterinin ne kadar borcu kaldığını tek bakışta görürsünüz
- Hangi tedarikçiye ne zaman ne kadar ödeyeceğinizi takip edersiniz
- Bir anlaşmazlıkta "ben ödedim, sen almamışsın" tartışması yerine tarihli kayıt gösterirsiniz
Cari hesabın defter, Excel ve uygulama ile nasıl tutulduğunu merak ediyorsanız cari hesap takibi nasıl yapılır yazısı bu üç yöntemi yan yana koyuyor.
Borç ve Alacak: Hangi Taraf Kimin?
Cari hesabın en çok kafa karıştıran kısmı burasıdır. Çünkü "borç" kelimesi günlük dilde "benim ödemem gereken para" anlamına gelirken, muhasebe mantığında hesabın sol tarafını ifade eder. Kimin hesabına baktığınıza göre anlam değişir.
Müşteri Hesabında Borç ve Alacak
Müşterinin cari hesabında:
- Müşteriye mal sattığınızda veya fatura kestiğinizde tutar borç tarafına yazılır. Bu, müşterinin size borçlandığı anlamına gelir.
- Müşteri ödeme yaptığında tutar alacak tarafına yazılır. Bu, sizin alacağınızın kapandığı anlamına gelir.
Yani müşteri hesabında borç sütunu sizin alacağınızı, alacak sütunu tahsil ettiğiniz tutarı gösterir. Kulağa ters geliyor ama mantık şudur: Hesap, karşı tarafın gözünden tutulur. Müşteri size borçlandığında onun hesabı borçlanır.
Tedarikçi Hesabında Borç ve Alacak
Tedarikçi hesabında yön değişir:
- Tedarikçiden mal aldığınızda tutar alacak tarafına yazılır. Çünkü artık siz ona borçlusunuz ve onun hesabı alacaklanır.
- Tedarikçiye ödeme yaptığınızda tutar borç tarafına yazılır. Borcunuz kapanır.
Bu yüzden aynı kelimeler farklı hesaplarda farklı anlam taşır. Karışıklığı önlemenin en pratik yolu, her satırın açıklamasına belge türünü yazmaktır: "satış faturası", "tahsilat", "alış faturası", "tedarikçi ödemesi" gibi.
Örnek: Bir Haftalık Hareket
Örneğin bir müşterinize pazartesi 4.000 TL'lik mal sattınız ve fatura kestiniz. Çarşamba günü müşteri 1.500 TL ödedi. Cari hesapta iki satır oluşur:
- Pazartesi, satış faturası, borç 4.000 TL
- Çarşamba, tahsilat, alacak 1.500 TL
Bu iki satırdan sonra müşterinin kalan borcu 2.500 TL olur. Kısmi ödemelerin nasıl işlendiğini kısmi ödeme ve taksitli tahsilat yazısında ayrıntılı bulabilirsiniz.
Bakiye Nedir ve Nasıl Hesaplanır?
Bakiye, bir cari hesaptaki tüm borç satırlarının toplamından tüm alacak satırlarının toplamının çıkarılmasıyla bulunur. Sonuç pozitifse hesap borç bakiyesi verir, negatifse alacak bakiyesi verir.
Müşteri hesabında borç bakiyesi "müşteri bana borçlu" demektir. Alacak bakiyesi ise müşterinin fazla ödeme yaptığını, yani sizde avansı olduğunu gösterir. Tedarikçi hesabında bu yön tam tersine döner.
Bakiye Her Zaman Tek Başına Yeterli mi?
Hayır. Bakiye tek başına bakıldığında yanıltıcı olabilir. Çünkü aynı bakiyeyi veren iki hesap, vade açısından çok farklı durumda olabilir. Bir müşterinin 10.000 TL borcu olabilir ama tamamı üç ay sonra vadeli. Bir başka müşterinin de 10.000 TL borcu olabilir ve tamamı iki aydır gecikmiş durumda. Rakam aynı, risk aynı değil.
Bu yüzden cari hesabı okurken üç şeye birlikte bakın:
- Toplam bakiye ne kadar?
- Bu bakiyenin ne kadarı vadesi geçmiş?
- En son hareket ne zaman yapıldı?
Vade boyutunu ayrı takip etmek için tahsilat takibi sayfasındaki yaklaşım işinize yarar.
Örnek: Bakiye Hesabı Adım Adım
Bir müşterinin dönem içindeki hareketleri şöyle olsun:
- Açılış bakiyesi: 6.000 TL borç
- 3 Şubat satış faturası: 8.000 TL borç
- 10 Şubat tahsilat: 5.000 TL alacak
- 18 Şubat satış faturası: 2.500 TL borç
- 25 Şubat tahsilat: 4.000 TL alacak
Borç toplamı 6.000 + 8.000 + 2.500 = 16.500 TL. Alacak toplamı 5.000 + 4.000 = 9.000 TL. Bakiye 16.500 eksi 9.000 = 7.500 TL borç. Yani müşteri size 7.500 TL borçlu.
Bu hesabı elle yaparken en sık yapılan hata, açılış bakiyesini toplama katmayı unutmaktır. Devreden bakiyenin nasıl taşındığını devreden bakiye rehberi anlatıyor.
Cari Hesap Nedir Sorusunun Günlük Hayattaki Karşılığı
Teorik tanımı bir kenara bırakırsak cari hesap, esnafın her gün verdiği üç soruya cevap verir:
- "Bu müşteri bana ne kadar borçlu?"
- "Ben bu tedarikçiye ne kadar borçluyum?"
- "Bu ay ne kadar tahsilat yaptım, ne kadar ödeme çıktı?"
Bu üç soruya hızlı cevap veremiyorsanız, cari hesap düzeninizde bir sorun var demektir. Cevap vermek için defter karıştırıyor, WhatsApp mesajlarını arıyor veya muhasebeciyi bekliyorsanız, kayıtlar dağınık demektir.
Defter, Excel ve Uygulama Arasındaki Fark
Veresiye defteri en eski yöntemdir ve hâlâ yaygın. Ancak defterde bakiye hesaplamak için sayfa çevirmek, toplama yapmak ve silinti olup olmadığını kontrol etmek gerekir. Excel daha düzenlidir ama formül hatası, satır kayması ve dosya kopyalama sorunları çıkar. Uygulamada ise her hareket kaydedildiğinde bakiye otomatik güncellenir ve ekstre tek tuşla çıkar.
Excel ile uygulama arasındaki farkı somut olarak görmek isterseniz Excel ve uygulama karşılaştırması sayfasına bakabilirsiniz. Cari hesabın temel kavramlarını uygulama üzerinden takip etmek istiyorsanız özellikler sayfası hangi kayıtların tutulabildiğini gösterir.
En Sık Karıştırılan Üç Nokta
Borç ve Alacak Yönü
Yeni başlayanların çoğu, müşteri ödeme yaptığında tutarı borç tarafına yazar. Oysa ödeme alacak tarafına yazılır. Bu hata, bakiyenin iki katı görünmesine yol açar. Örneğin 3.000 TL borcu olan müşteri 3.000 TL ödediğinde, yanlış tarafa yazılırsa bakiye 6.000 TL çıkar.
Peşin Satışın Cari Hesaba Yazılması
Peşin satışta para anında alındığı için cari hesapta borç ve alacak aynı gün oluşur ve bakiye sıfırlanır. Bazı esnaf peşin satışı hiç kaydetmez. Bu durumda ciro düşük görünür ve müşterinin geçmiş hareketleri eksik kalır. Peşin satışı da kaydetmek, ileride "ben bu ürünü sizden almıştım" tartışmasını önler.
İade ve İskontonun Yeri
Müşteri mal iade ettiğinde tutar, satış faturasının tersi yönde yazılır. Yani müşteri hesabında alacak tarafına kaydedilir. İskonto da benzer şekilde çalışır. Bu iki hareketin yanlış tarafa yazılması bakiyeyi bozar. İade ve iptal durumlarını iade ve iptal sonrası düzeltme yazısı adım adım açıklıyor.
Cari Hesabı Doğru Tutmanın Dört Kuralı
- Her hareketi aynı gün kaydedin. Gün sonunda biriken fişler, ertesi gün karışır.
- Her satıra belge türü ve numarası yazın. "Tahsilat" yazmak yetmez; hangi makbuzla, ne zaman, hangi hesaba yattığını belirtin.
- Bakiye ile vadeyi ayrı düşünün. Toplam borç kadar, ne kadarının vadesi geçtiğini de takip edin.
- Ayda bir mutabakat yapın. Müşteriye ekstre gönderip karşılıklı teyit alın. Mutabakatın nasıl yapıldığını cari mutabakat nasıl yapılır yazısı anlatıyor.
Bu dört kurala uyulmadığında ortaya çıkan sorunları sık yapılan 7 hata yazısında toplu olarak görebilirsiniz.
Örnek: Mutabakatla Ortaya Çıkan Fark
Bir tedarikçi size 14.200 TL borcunuz olduğunu bildirdi. Sizin kayıtlarınızda ise 12.700 TL görünüyor. Aradaki 1.500 TL fark nereden geliyor olabilir? En yaygın nedenler şunlardır:
- Sizin ödediğiniz ama tedarikçinin hesabına geç işlediği bir havale
- Tedarikçinin kestiği ama size ulaşmayan bir fatura
- İade ettiğiniz malın tedarikçi tarafından henüz işlenmemesi
Farkı bulmak için iki ekstreyi tarih sırasına göre yan yana koymak gerekir. Bu yöntemi bakiye tutmuyorsa ne yapılır yazısı ayrıntılandırıyor.
Sıkça Sorulan Sorular
Cari hesap nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
Cari hesap, bir müşteri veya tedarikçiyle yapılan tüm alışverişlerin, ödemelerin ve iadelerin tek bir hesapta tarih sırasıyla tutulmasıdır. Her hareket borç ya da alacak tarafına yazılır, aradaki fark bakiye olarak görünür. Bu sayede kimin kime ne kadar borçlu olduğu net biçimde ortaya çıkar.
Cari hesapta borç ve alacak hangi tarafta tutulur?
Müşteri hesabında satış ve fatura borç tarafına, tahsilat alacak tarafına yazılır. Tedarikçi hesabında ise alış faturası alacak tarafına, ödeme borç tarafına yazılır. Yön, hesabın kimin adına tutulduğuna göre değişir. Karışıklığı önlemek için her satıra belge türünü yazmanız yeterli olur.
Bakiye eksi çıkarsa ne anlama gelir?
Müşteri hesabında eksi bakiye, müşterinin size fazla ödeme yaptığını gösterir; yani sizde avansı vardır. Bu tutar sonraki satışlardan düşülür. Tedarikçi hesabında eksi bakiye ise sizin fazla ödeme yaptığınızı, tedarikçinin size borçlu olduğunu gösterir.
Peşin satışlar da cari hesaba yazılmalı mı?
Yazılması faydalıdır. Peşin satışta borç ve alacak aynı gün oluştuğu için bakiye değişmez ama müşterinin geçmiş hareketleri tam görünür. İleride çıkan "ben bu ürünü sizden almıştım" türü tartışmalarda kayıt işinizi kolaylaştırır.
Cari hesap ile veresiye defteri aynı şey mi?
Aynı işi görür ama kapsamı farklıdır. Veresiye defteri genellikle yalnız müşteri borçlarını tutar. Cari hesap ise müşteri alacaklarını, tedarikçi borçlarını, iadeleri ve avansları aynı düzen içinde gösterir. Bu yüzden cari hesap, veresiye defterinin daha geniş ve düzenli hâli sayılabilir.
Bakiye doğru görünüyor ama para gelmiyor, neden?
Bakiye toplam borcu gösterir, vadesini göstermez. Bir müşterinin borcu yüksek olabilir ama tamamı ileri vadeli olabilir. Tahsilat sorunu yaşıyorsanız bakiyeyi vade kırılımıyla birlikte okumanız gerekir. Vadesi geçmiş tutarı ayrı takip etmek, hangi müşteriye öncelik vereceğinizi gösterir.
Bu adımları Cari Hesap Takibi ile uygulayın
Borç, alacak ve bakiye kavramlarını tek bir ekranda, tarihli satırlarla takip etmek için cari hesap özelliklerine göz atabilirsiniz. Uygulamanın ücretsiz planı süresizdir, kredi kartı istemez ve kayıt sınırı yoktur; e-Fatura ile e-Arşiv de bu plana dahildir.
Oğuzhan Genç
Finans Uzmanı
Oğuzhan Genç, KOBİ'lerin ön muhasebe, e-fatura ve finansal süreçlerini anlaşılır hale getirmek için içerik hazırlayan Önmuhasebeciniz finans uzmanıdır. İşletmelerin günlük mali kayıt, fatura ve nakit akışı konularında pratik bilgiye ulaşmasına yardımcı olur.

